Komu nie wolno przyjmować kwercetyny

Kwercetyna jest ogólnie dobrze tolerowana, ale „dobrze tolerowana” to charakterystyka dla zdrowych dorosłych w krótkotrwałych badaniach. Istnieją grupy osób, dla których ryzyko przeważa nad wątpliwą korzyścią lub jest po prostu niedostatecznie zbadane. Redakcja zebrała sytuacje, w których od suplementu warto zrezygnować lub przyjmować go wyłącznie na podstawie decyzji lekarza.

Przeciwwskazania bezwzględne i względne

Dla suplementów diety, w odróżnieniu od leków, często nie ma oficjalnej ulotki z wykazem przeciwwskazań. Dlatego redakcja opiera się na przeglądach toksykologicznych, m.in. Harwooda i wsp. (2007) oraz Andresa i wsp. (2018), a także na znanych mechanizmach interakcji kwercetyny z lekami.

Przeciwwskazanie bezwzględne jest jedno — indywidualna nietolerancja lub alergia na kwercetynę czy składniki produktu. Jeśli po przyjęciu pojawiają się wysypka, świąd, obrzęk czy utrudnione oddychanie, suplement należy natychmiast odstawić i zwrócić się po pomoc medyczną.

Pozostałe sytuacje to przeciwwskazania względne. Nie oznaczają one, że kwercetyna koniecznie zaszkodzi, ale ryzyko lub niepewność są na tyle duże, że samodzielne przyjmowanie jest niewskazane. Decyzję w takich przypadkach powinien podejmować lekarz, który zna pełny obraz zdrowia danej osoby.

Dalej omówimy każdą grupę bardziej szczegółowo, aby było jasne, skąd biorą się zastrzeżenia i na ile są uzasadnione.

Ciąża, karmienie piersią, wiek dziecięcy

Badań bezpieczeństwa suplementów kwercetyny u kobiet w ciąży praktycznie nie ma. Flawonoidy z pożywieniem to normalna część diety, ale skoncentrowane suplementy dają dawki wielokrotnie większe niż pokarmowe. Bez danych o wpływie takich dawek na płód ostrożność jest jedynym uzasadnionym stanowiskiem.

Pojedyncze dane eksperymentalne wskazują, że niektóre flawonoidy w dużych dawkach mogą wpływać na enzymy związane z metabolizmem DNA, a także na procesy hormonalne. Znaczenie kliniczne tego dla człowieka nie zostało ustalone, ale to właśnie ta niepewność jest przyczyną zalecenia, aby się powstrzymać.

Podczas karmienia piersią sytuacja jest podobna: nie wiadomo, w jakiej ilości kwercetyna i jej metabolity przenikają do mleka i jak wpływają na dziecko. Cebula, jabłka i jagody w diecie matki — w porządku; kapsułki z kwercetyną — nie, bez uzgodnienia z lekarzem.

Dzieci i młodzież nie są grupą odbiorców suplementów kwercetyny. Badań w tych grupach wiekowych jest mało, a przekonującej korzyści dla zdrowego dziecka brak. Dieta z warzywami i owocami zapewnia wystarczającą ilość flawonoidów.

Choroby nerek, wątroby i tarczycy

Najpoważniejszy sygnał uszkodzenia nerek uzyskano w onkologicznym badaniu I fazy Ferry’ego i wsp. (1996), w którym kwercetynę podawano dożylnie w wysokich dawkach i u części pacjentów odnotowano nefrotoksyczność. Dla przyjmowania doustnego takich efektów u osób zdrowych nie opisano, ale dla osób z obniżoną funkcją nerek jest to ważki argument na rzecz ostrożności.

Metabolity kwercetyny są wydalane m.in. przez nerki. Przy przewlekłej chorobie nerek ich nagromadzenie może być większe, a rezerwa narządu — mniejsza. Andres i wsp. (2018) osobno zaznaczali, że osoby z upośledzoną funkcją nerek to grupa, co do której danych brakuje.

Wątroba to główny narząd metabolizmu kwercetyny. Poważnych przypadków uszkodzenia wątroby związanych właśnie z kwercetyną w piśmiennictwie jest mało, ale przy istniejących chorobach wątroby wszelkie skoncentrowane suplementy roślinne warto omawiać z hepatologiem.

Co do tarczycy, w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach kwercetyna wpływała na wychwyt jodu przez tyreocyty i ekspresję powiązanych genów. Czy ma to znaczenie dla ludzi — nie wiadomo. Pacjenci z niedoczynnością tarczycy, wolem guzkowym lub przyjmujący hormony tarczycy powinni uzgodnić suplement z endokrynologiem.

Osoby przyjmujące leki

Największą liczebnie grupą, która wymaga ostrożności, są osoby stale przyjmujące leki na receptę. Kwercetyna in vitro hamuje enzymy cytochromu P450 i transportery, m.in. P-glikoproteinę, od których zależy stężenie wielu leków we krwi.

• Antykoagulanty i leki przeciwpłytkowe(warfaryna, klopidogrel i inne): teoretycznie podwyższone ryzyko krwawień.
• Immunosupresanty(cyklosporyna, takrolimus): wąskie okno terapeutyczne, możliwa zmiana stężenia.
• Digoksyna: substrat P-glikoproteiny, ryzyko toksyczności przy wzroście poziomu.
• Leki metabolizowane przez CYP3A4, CYP2C8, CYP2C9: znaczna część powszechnych leków, od statyn po niektóre przeciwcukrzycowe.
• Leki przeciwnadciśnieniowe: kwercetyna może umiarkowanie obniżać ciśnienie, co teoretycznie wzmacnia ich działanie.

Dla większości tych kombinacji nie ma udokumentowanych poważnych przypadków, ale brak doniesień to nie to samo, co udowodnione bezpieczeństwo. Dla leków o wąskim oknie terapeutycznym nawet umiarkowana zmiana stężenia może mieć następstwa.

Praktyczna reguła redakcji: jeśli przyjmujecie jakiekolwiek leki codziennie, pokażcie skład suplementu lekarzowi lub farmaceucie przed rozpoczęciem przyjmowania. Dotyczy to zwłaszcza osób w podeszłym wieku, które często przyjmują kilka leków jednocześnie.

Operacje, onkologia i inne szczególne sytuacje

Przed planową operacją lekarze zwykle proszą o zaprzestanie przyjmowania suplementów roślinnych, które teoretycznie mogą wpływać na krzepnięcie krwi lub na metabolizm środków znieczulających. Kwercetyna, a zwłaszcza kompleksy z bromelainą, należą do takich. Termin odstawienia określa chirurg lub anestezjolog.

Pacjenci onkologiczni to osobna grupa. Kwercetynę bada się jako potencjalny środek przeciwnowotworowy, ale jej działanie antyoksydacyjne i wpływ na enzymy mogą zmieniać skuteczność chemioterapii czy radioterapii. Samodzielne przyjmowanie podczas leczenia jest niedopuszczalne bez uzgodnienia z onkologiem.

Osoby z alergią na soję powinny uważnie sprawdzać produkty fitosomalne, w których stosuje się lecytynę sojową. Osoby uczulone na ananasa powinny unikać kompleksów z bromelainą.

Dla sportowców poddawanych kontroli antydopingowej sama kwercetyna nie jest zabroniona, ale ryzyko stanowią zanieczyszczone suplementy. Wybierajcie produkty z niezależną certyfikacją braku substancji zabronionych.

Wnioski redakcji

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do kwercetyny jest jedynie alergia, ale lista sytuacji, w których samodzielne przyjmowanie jest niewskazane, jest znacznie szersza.

Kobiety w ciąży, kobiety karmiące piersią i dzieci lepiej niech ograniczą się do pokarmowych źródeł flawonoidów. Osoby z chorobami nerek, wątroby i tarczycy powinny uzgodnić suplement z lekarzem.

Najczęstszym realnym ryzykiem są interakcje z lekami, zwłaszcza z antykoagulantami, immunosupresantami, digoksyną i chemioterapeutykami. Przed operacją przyjmowanie warto przerwać za radą lekarza.

Tematy pokrewne poruszają nasze artykuły „Działania niepożądane kwercetyny”, „Z czym łączyć kwercetynę” oraz „Kwercetyna: co to jest i jak działa”.

Bibliografia

1. Harwood M, Danielewska-Nikiel B, Borzelleca JF, et al. A critical review of the data related to the safety of quercetin and lack of evidence of in vivo toxicity, including lack of genotoxic/carcinogenic properties. Food Chem Toxicol. 2007;45(11):2179–2205.
2. Andres S, Pevny S, Ziegenhagen R, et al. Safety aspects of the use of quercetin as a dietary supplement. Mol Nutr Food Res. 2018;62(1):1700447.
3. Ferry DR, Smith A, Malkhandi J, et al. Phase I clinical trial of the flavonoid quercetin: pharmacokinetics and evidence for in vivo tyrosine kinase inhibition. Clin Cancer Res. 1996;2(4):659–668.
4. Russo M, Spagnuolo C, Tedesco I, Bilotto S, Russo GL. The flavonoid quercetin in disease prevention and therapy: facts and fancies. Biochem Pharmacol. 2012;83(1):6–15.
5. Serban MC, Sahebkar A, Zanchetti A, et al. Effects of quercetin on blood pressure: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Am Heart Assoc. 2016;5(7):e002713.
6. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.