Historia Alfa-GPC: jak suplement stał się popularny

Alfa-GPC można dziś znaleźć zarówno w aptece, jak i w składzie przedtreningówki. Redakcja prześledziła, jak naturalny metabolit fosfolipidów stał się lekiem na receptę, a następnie — jednym z najpopularniejszych suplementów dla mózgu i treningu.

Naturalna cząsteczka: od czego się zaczęło

Alfa-GPC (L-alfa-glicerylofosforylocholina, w farmakologii — choliny alfoscerat) nie jest syntetycznym wynalazkiem marketingowców, lecz naturalnym metabolitem. Powstaje w komórkach podczas rozkładu fosfatydylocholiny — głównego fosfolipidu błon komórkowych. Cząsteczka składa się z reszty glicerolu, grupy fosforanowej i choliny.

Biochemicy wiedzieli o glicerofosfocholinie na długo przed tym, zanim stała się suplementem: wykrywano ją w różnych tkankach, m.in. w nerkach, gdzie uczestniczy w regulacji równowagi osmotycznej, a także w mleku kobiecym. Przez długi czas związek ten interesował jednak tylko naukę podstawową.

Zainteresowanie nim jako potencjalnym lekiem pojawiło się dzięki cholinergicznej hipotezie zaburzeń poznawczych. W latach 70. i 80. XX wieku badacze ustalili, że w chorobie Alzheimera cierpią neurony wykorzystujące acetylocholinę. Logicznym krokiem stały się próby „odżywienia” mózgu prekursorami acetylocholiny.

Pierwsze próby ze zwykłą choliną i lecytyną okazały się nieudane: substancje te słabo zwiększały dostępność choliny dla mózgu. Alfa-GPC uznawano za bardziej obiecującego kandydata, ponieważ sądzono, że skuteczniej dostarcza cholinę do ośrodkowego układu nerwowego.

Etap farmaceutyczny: od Włoch do innych krajów

Choliny alfoscerat opracował włoski przemysł farmaceutyczny i we Włoszech pojawił się on jako lek na receptę do leczenia zaburzeń poznawczych pochodzenia naczyniowego i zwyrodnieniowego. Później lek zarejestrowano w wielu innych krajach Europy, Azji i Ameryki Łacińskiej, m.in. na Ukrainie, gdzie choliny alfoscerat jest dostępny jako lek.

W latach 90. XX wieku ukazała się seria badań klinicznych. Włoskie wieloośrodkowe badanie Barbagallo Sangiorgiego i wsp. (1994) analizowało lek u pacjentów po ostrych zaburzeniach krążenia mózgowego. Później Parnetti, Amenta i Gallai (2001) opublikowali analizę danych klinicznych, w której podsumowali wyniki stosowania choliny alfoscerat przy pogorszeniu funkcji poznawczych i chorobach naczyniowo-mózgowych.

Godne uwagi stało się też randomizowane, kontrolowane placebo, wieloośrodkowe badanie De Jesus Moreno Moreno (2003) u pacjentów z łagodnym i umiarkowanym otępieniem typu alzheimerowskiego. Uczestnicy otrzymywali 1200 mg choliny alfoscerat na dobę przez 180 dni, a autorzy donieśli o poprawie wskaźników poznawczych w porównaniu z placebo.

Warto rozumieć ograniczenia tamtych badań: część z nich miała niewielkie próby, niejednorodną metodologię i finansowanie ze strony producenta. Dlatego w międzynarodowych wytycznych klinicznych dotyczących leczenia otępienia choliny alfoscerat nie zajmuje centralnego miejsca, choć w niektórych krajach jest szeroko przepisywany.

Cholina staje się „modna”: rola nauki o żywieniu

Ważnym kamieniem milowym dla całej kategorii cholinowej był rok 1998, gdy Instytut Medycyny USA uznał cholinę za składnik odżywczy niezbędny i ustalił dla niej normy adekwatnego spożycia. Dla dorosłych mężczyzn to 550 mg na dobę, dla kobiet — 425 mg. Od tego czasu cholinę zaczęto dodawać do multiwitamin, a konsumenci dowiedzieli się, że nie jest to „witaminopodobny drobiazg”, lecz substancja niezbędna.

Kolejne prace, m.in. przegląd Zeisela i da Costy (2009), pokazały, że znaczna część populacji nie osiąga zalecanego poziomu spożycia choliny z pożywieniem. Stworzyło to sprzyjające tło dla rynku suplementów cholinowych: wodorowinianu choliny, cytykoliny i alfa-GPC.

W USA alfa-GPC zaczęto sprzedawać jako suplement diety, podczas gdy w Europie i innych regionach pozostawał on przeważnie lekiem. Taki podwójny status wciąż tworzy zamieszanie: ta sama cząsteczka w jednym kraju sprzedawana jest w aptece na receptę, a w innym — w sklepie z odżywkami dla sportowców.

Pod koniec lat 2000. i w latach 2010. na alfa-GPC zwróciła uwagę społeczność zwolenników nootropów. Zaczęto łączyć ją z racetamami i kofeiną w tak zwane „stacki”, a popularność suplementu w społecznościach internetowych szybko przewyższyła zakres danych naukowych dotyczących osób zdrowych.

Wejście do żywienia sportowego

Branża sportowa zainteresowała się alfa-GPC po niewielkim badaniu Ziegenfussa, Landisa i Hofheinsa (2008), przedstawionym jako doniesienie na konferencji ISSN. Autorzy donieśli, że jednorazowe przyjęcie 600 mg alfa-GPC przed treningiem siłowym zwiększało odpowiedź hormonu wzrostu i siłę szczytową w wyciskaniu. Praca miała małą próbę, ale to właśnie ona stała się podstawą wielu haseł reklamowych.

Później pojawiły się inne prace. Kawamura i wsp. (2012) w czasopiśmie Nutrition opisali zwiększenie wydzielania hormonu wzrostu i utleniania tłuszczów u młodych ludzi po przyjęciu glicerofosfocholiny. Bellar, LeBlanc i Campbell (2015) wykazali wzrost siły izometrycznej kończyn dolnych po sześciu dniach przyjmowania 600 mg na dobę.

Marcus i wsp. (2017) porównali dwie ilości alfa-GPC — 250 i 500 mg — i uzyskali niejednoznaczne wyniki dotyczące wskaźników fizycznych i psychomotorycznych. Ogólnie sportowa baza dowodowa pozostaje niewielka: kilka badań z małymi próbami i krótkim czasem trwania.

Mimo to alfa-GPC utrwalił się w składzie kompleksów przedtreningowych jako składnik „dla połączenia mózg — mięsień”, skupienia i siły. Jego popularność częściowo tłumaczy brak działania stymulującego, charakterystycznego dla kofeiny, oraz dobra tolerancja u większości ludzi.

Nowe pytania: bezpieczeństwo i przemyślenie na nowo

Wraz ze wzrostem popularności pojawiły się też nowe pytania o bezpieczeństwo. Jedno z nich wiąże się z TMAO — N-tlenkiem trimetyloaminy. Wang i wsp. (2011) w czasopiśmie Nature wykazali, że mikroflora jelitowa przekształca cholinę i fosfatydylocholinę w związki, z których powstaje TMAO, a jego poziom wiązał się z miażdżycą. Czy dotyczy to w klinicznie istotnym stopniu suplementów alfa-GPC, wciąż jest przedmiotem dyskusji.

W 2021 roku Lee i wsp. opublikowali w JAMA Network Open analizę dużej koreańskiej kohorty, w której stosowanie alfa-GPC wiązało się z wyższym ryzykiem udaru w ciągu 10 lat obserwacji. To badanie obserwacyjne, które nie dowodzi związku przyczynowego: osoby, którym przepisywano lek, mogły od początku mieć więcej czynników ryzyka.

Jednak sama ta publikacja zmieniła ton dyskusji: od bezkrytycznego entuzjazmu do ostrożniejszego spojrzenia na długotrwałe codzienne przyjmowanie, zwłaszcza u osób starszych z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego.

Tym samym historia alfa-GPC to typowy przykład drogi substancji od farmakologii klinicznej do masowego rynku suplementów, gdzie popularność wyprzedza bazę dowodową, a pytania o bezpieczeństwo pojawiają się już po szerokim rozpowszechnieniu.

Wnioski redakcji

Alfa-GPC przeszedł drogę od naturalnego metabolitu fosfolipidów do leku na receptę na zaburzenia poznawcze, a następnie — do popularnego suplementu sportowego i nootropowego.

Podstawowe dane kliniczne dotyczą osób z otępieniem i chorobami naczyniowo-mózgowymi. Dla zdrowych sportowców jest tylko kilka niewielkich badań, których wyniki są ciekawe, ale nie ostateczne.

Współczesna dyskusja o TMAO i ryzyku udaru przypomina, że popularność nie równa się udowodnionemu bezpieczeństwu długotrwałego przyjmowania, a decyzję o regularnym stosowaniu warto podejmować rozważnie.

Polecamy też przeczytać nasze artykuły „Alfa-GPC po 40. roku życia”, „Alfa-GPC na masie: czy ma sens” oraz „Jak wybrać dobrej jakości Alfa-GPC: na co patrzeć na etykiecie”.

Bibliografia

1. Parnetti L, Amenta F, Gallai V. Choline alphoscerate in cognitive decline and in acute cerebrovascular disease: an analysis of published clinical data. Mech Ageing Dev. 2001;122(16):2041–2055.
2. De Jesus Moreno Moreno M. Cognitive improvement in mild to moderate Alzheimer's dementia after treatment with the acetylcholine precursor choline alfoscerate: a multicenter, double-blind, randomized, placebo-controlled trial. Clin Ther. 2003;25(1):178–193.
3. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. Washington, DC: National Academies Press; 1998.
4. Zeisel SH, da Costa KA. Choline: an essential nutrient for public health. Nutr Rev. 2009;67(11):615–623.
5. Ziegenfuss T, Landis J, Hofheins J. Acute supplementation with alpha-glycerylphosphorylcholine augments growth hormone response to, and peak force production during, resistance exercise. J Int Soc Sports Nutr. 2008;5(Suppl 1):P15.
6. Kawamura T, Okubo T, Sato K, et al. Glycerophosphocholine enhances growth hormone secretion and fat oxidation in young adults. Nutrition. 2012;28(11–12):1122–1126.
7. Bellar D, LeBlanc NR, Campbell B. The effect of 6 days of alpha glycerylphosphorylcholine on isometric strength. J Int Soc Sports Nutr. 2015;12:42.
8. Lee G, Choi S, Chang J, et al. Association of L-α glycerylphosphorylcholine with subsequent stroke risk after 10 years. JAMA Netw Open. 2021;4(11):e2136008.