Finasteryd a libido
Obniżenie libido to najczęściej omawiane działanie niepożądane finasterydu. To właśnie z obawy przed zaburzeniami seksualnymi wielu mężczyzn rezygnuje z leczenia łysienia czy prostaty. Redakcja przeanalizowała, co mówią badania randomizowane, jak tłumaczy się mechanizm i dlaczego oczekiwania pacjenta odgrywają tu tak dużą rolę.
Rola dihydrotestosteronu w funkcji seksualnej
Libido u mężczyzn zależy przede wszystkim od testosteronu i jego przekształcenia w estradiol w mózgu. Dihydrotestosteron (DHT) odgrywa rolę pomocniczą, ale zauważalną: wpływa na tkanki prącia, wrażliwość zakończeń nerwowych, syntezę tlenku azotu w ciałach jamistych oraz na objętość ejakulatu poprzez prostatę i pęcherzyki nasienne.
Finasteryd w standardowych dawkach obniża poziom DHT w surowicy krwi o około 70%, a w prostacie — jeszcze silniej. Poziom testosteronu przy tym zazwyczaj nieznacznie rośnie, średnio o 10–15%, bo mniej przekształca się go w DHT. Dla większości mężczyzn to wystarcza, aby funkcja seksualna pozostała bez zmian.
Jednak u części osób obniżenie DHT prawdopodobnie ma odczuwalne następstwa. Badania na zwierzętach pokazują, że androgeny podtrzymują strukturę mięśni gładkich i włókien nerwowych tkanki jamistej. Przegląd Gura, Kadowitza i Hellstroma (2013) podsumował te mechanizmy, wiążąc je ze skargami na erekcję i ejakulację.
Dodatkowa droga to wpływ na neurosteroidy, które biorą udział w regulacji motywacji seksualnej w mózgu. Tym samym finasteryd teoretycznie może wpływać na funkcję seksualną na kilku poziomach: obwodowym, naczyniowym i ośrodkowym.
Jak często obniża się libido
W badaniach rejestracyjnych finasterydu 1 mg do leczenia łysienia (Kaufman i wsp., 1998) obniżenie libido odnotowało około 1,8% mężczyzn w grupie leku wobec 1,3% w grupie placebo. Zaburzenia erekcji — 1,3% wobec 0,7%. Różnica jest realna, ale niewielka, a w większości przypadków objawy ustępowały podczas kontynuacji przyjmowania lub po odstawieniu.
W badaniach finasterydu 5 mg u starszych mężczyzn z rozrostem prostaty częstość seksualnych działań niepożądanych była wyższa. W PCPT i MTOPS obniżenie libido, zaburzenia erekcji i zmniejszenie objętości ejakulatu zdarzały się zauważalnie częściej niż przy placebo, co częściowo tłumaczy się wyższą dawką i wiekiem uczestników.
Metaanalizy ogólnie potwierdzają: finasteryd statystycznie zwiększa ryzyko dysfunkcji seksualnej, jednak bezwzględna różnica względem placebo wynosi zaledwie kilka procent. Oznacza to, że u większości mężczyzn, którzy zauważyli obniżenie libido, przyczyna może być inna lub złożona.
Warto też pamiętać, że w grupach placebo również odnotowuje się zauważalną liczbę skarg seksualnych. Libido naturalnie waha się na skutek stresu, niedosypiania, zmęczenia, relacji i innych czynników.
Efekt nocebo
Jedno z najciekawszych badań na ten temat przeprowadzili Mondaini i wsp. (2007). Mężczyzn przyjmujących finasteryd 5 mg podzielono na dwie grupy: jednych uprzedzono o możliwych seksualnych działaniach niepożądanych, drugim nie powiedziano. W grupie poinformowanej częstość skarg seksualnych była około trzykrotnie wyższa — 43,6% wobec 15,3%.
Wynik ten pokazuje siłę oczekiwań. Osoba, która z niepokojem śledzi swoją potencję, zauważa zwykłe wahania i interpretuje je jako skutek leku. Lęk z kolei realnie pogarsza funkcję seksualną i powstaje błędne koło.
Jednocześnie efekt nocebo nie znosi wpływu farmakologicznego. Tłumaczy jedynie, dlaczego częstość skarg w rzeczywistym życiu bywa wyższa niż w badaniach zaślepionych. Dylemat etyczny polega na tym, że lekarz jest zobowiązany uprzedzać o działaniach niepożądanych, a to samo w sobie zwiększa liczbę skarg.
Wniosek praktyczny — informować spokojnie i rzeczowo, wyjaśniając realne liczby i odwracalność większości objawów. Zrównoważona rozmowa obniża lęk lepiej niż przemilczanie czy straszenie.
Utrwalone zaburzenia po odstawieniu
Największy niepokój budzą doniesienia o zaburzeniach seksualnych, które utrzymują się po zaprzestaniu przyjmowania. Irwig i Kolukula (2011) opisali grupę młodych mężczyzn, u których obniżenie libido, zaburzenia erekcji i problemy z orgazmem trwały miesiącami i dłużej po odstawieniu finasterydu.
W 2012 roku FDA dodała do ulotki informację o tym, że u części pacjentów libido, zaburzenia erekcji i zaburzenia ejakulacji utrzymywały się po zaprzestaniu leczenia. Częstość takich przypadków jest nieznana, a baza dowodowa składa się przeważnie z doniesień pacjentów i niewielkich serii.
| Cecha | Typowe efekty odwracalne | Doniesienia o efektach utrwalonych |
|---|---|---|
| Częstość | Kilka procent, nieco wyżej niż placebo | Nieznana, prawdopodobnie rzadko |
| Przebieg | Często ustępują podczas przyjmowania lub po odstawieniu | Utrzymują się miesiącami po odstawieniu |
| Baza dowodowa | Badania randomizowane, metaanalizy | Serie przypadków, ankiety, nadzór farmakologiczny |
| Mechanizm | Obniżenie DHT | Niewyjaśniony, omawia się epigenetykę i neurosteroidy |
Środowisko naukowe podchodzi do tego problemu różnie: jedni badacze uważają go za odrębny zespół, inni — za zbiór niespecyficznych stanów. Uczciwe stanowisko to przyznać, że ryzyko istnieje, ale jego wielkość nie jest określona.
Co robić przy obniżeniu libido
Pierwszy krok — nie wyciągać pochopnych wniosków. Warto ocenić inne możliwe przyczyny: stres, niedosypianie, alkohol, przyjmowanie innych leków, problemy w relacji, zmiany wagi. Często obniżenie libido ma kilka przyczyn jednocześnie.
Drugi krok — zwrócić się do lekarza, który przepisał lek, lub do androloga. Warto opowiedzieć, kiedy pojawiły się objawy i jak się zmieniały. Lekarz może zlecić badania, do których zwykle należą:
- testosteron całkowity i SHBG (do wyliczenia testosteronu wolnego) w próbce porannej;
- LH, prolaktyna i estradiol według wskazań;
- glukoza, lipidogram, TSH w celu wykluczenia przyczyn metabolicznych i tarczycowych;
- ocena stanu psychoemocjonalnego.
Decyzję o kontynuacji, zmianie dawki czy odstawieniu finasterydu podejmuje lekarz wspólnie z pacjentem. W leczeniu łysienia istnieją alternatywy, m.in. środki miejscowe, dlatego rezygnacja z terapii doustnej nie oznacza rezygnacji z leczenia.
Wnioski redakcji
Finasteryd obniża poziom DHT i u niewielkiej części mężczyzn objawia się to obniżeniem libido, zaburzeniami erekcji czy ejakulacji. Ryzyko bezwzględne w badaniach jest niewielkie, a większość efektów jest odwracalna.
Oczekiwania pacjenta odczuwalnie wpływają na częstość skarg, co potwierdza badanie efektu nocebo. Istnieją jednak także doniesienia o utrwalonych zaburzeniach po odstawieniu, które wymagają poważnego podejścia.
Najlepsza strategia to poinformowana decyzja, obserwacja samopoczucia i terminowe zwrócenie się do specjalisty.
Polecamy też przeczytać „Finasteryd a nastrój”, „Dutasteryd a libido” oraz „Badania przy stosowaniu Finasterydu”.
Bibliografia
- Kaufman KD, Olsen EA, Whiting D, et al. Finasteride in the treatment of men with androgenetic alopecia. J Am Acad Dermatol. 1998;39(4 Pt 1):578–589.
- Mondaini N, Gontero P, Giubilei G, et al. Finasteride 5 mg and sexual side effects: how many of these are related to a nocebo phenomenon? J Sex Med. 2007;4(6):1708–1712.
- Irwig MS, Kolukula S. Persistent sexual side effects of finasteride for male pattern hair loss. J Sex Med. 2011;8(6):1747–1753.
- Gur S, Kadowitz PJ, Hellstrom WJ. Effects of 5-alpha reductase inhibitors on erectile function, sexual desire and ejaculation. Expert Opin Drug Saf. 2013;12(1):81–90.
- Traish AM, Hassani J, Guay AT, et al. Adverse side effects of 5α-reductase inhibitors therapy: persistent diminished libido and erectile dysfunction and depression in a subset of patients. J Sex Med. 2011;8(3):872–884.
- Thompson IM, Goodman PJ, Tangen CM, et al. The influence of finasteride on the development of prostate cancer. N Engl J Med. 2003;349(3):215–224.
- Merck Sharp & Dohme. Propecia (finasteride) tablets: prescribing information. U.S. Food and Drug Administration.
Andriy Melnyk
Trener sportów siłowych, autor programów dla początkujących i średniozaawansowanych. Pisze o planowaniu treningów.
