Metasteron (superdrol) a nerki: co wiadomo o obciążeniu

Metasteron, sprzedawany pod nazwą „Superdrol”, znany jest przede wszystkim jako jeden z najbardziej hepatotoksycznych sterydów „projektowanych”. Jednak w literaturze medycznej opisano też przypadki ciężkiego uszkodzenia nerek u osób, które go stosowały. Redakcja wyjaśnia, jak w tym kontekście powiązane są wątroba i nerki, jakie mechanizmy uszkodzenia są znane i dlaczego zwykłe badanie kreatyniny u sportowców nie zawsze odzwierciedla rzeczywisty stan nerek.

Czym jest metasteron i dlaczego mówią o nim lekarze

Metasteron (metylodrostanolon) to syntetyczny androgen, chemicznie 2α,17α-dimetylo-5α-androstan-17β-ol-3-on. Nigdy nie był zarejestrowanym lekiem dla ludzi: w połowie lat 2000. zaczęto go sprzedawać jako „suplement diety” do kulturystyki pod nazwą Superdrol, wykorzystując luki w regulacjach.

Po serii doniesień o uszkodzeniu wątroby FDA ostrzegała konsumentów przed niebezpieczeństwem „kulturystycznych” produktów zawierających sterydy, a w USA metasteron został wprost włączony do Wykazu III substancji kontrolowanych na mocy ustawy o kontroli projektowanych sterydów anabolicznych z 2014 roku. W skali międzynarodowej obejmuje go sekcja S1 Listy Zabronionej WADA.

Z uwagi na obecność grupy 17α-metylowej metasteron jest odporny na rozkład w wątrobie przy przyjmowaniu doustnym, ale to właśnie ta modyfikacja wiąże się z ryzykiem cholestatycznego uszkodzenia wątroby. Shah i wsp. (2008) opisali serię przypadków ciężkiej cholestazy związanej z metasteronem, z charakterystycznym obrazem biopsyjnym.

Nerki w tym łańcuchu są drugą ofiarą. Kilka doniesień klinicznych opisuje ostre uszkodzenie nerek, które rozwinęło się na tle wyraźnej cholestazy u osób stosujących metasteron. Dlatego nefrolodzy rozważają go wśród substancji, o które warto pytać pacjenta z niejasną żółtaczką i niewydolnością nerek.

Od cholestazy do uszkodzenia nerek

Cholestaza to zaburzenie odpływu żółci. Przy niej we krwi gwałtownie rośnie poziom bilirubiny i kwasów żółciowych. Nerki są zmuszone wydalać te substancje, a przy bardzo wysokich stężeniach same stają się toksyczne dla komórek kanalików nerkowych.

Stan ten nazywa się nefropatią żółciową, czyli kwasowo-żółciową (w piśmiennictwie anglojęzycznym — bile cast nephropathy). W kanalikach tworzą się wałeczki zabarwione żółcią, a nabłonek kanalików ulega uszkodzeniu wskutek bezpośredniego działania kwasów żółciowych. Skutkiem może być ostre uszkodzenie nerek, aż do potrzeby dializy.

Nasr i Ahmad (2009) opisali przypadek ciężkiej cholestazy z niewydolnością nerek po zastosowaniu metasteronu i przeanalizowali podobne doniesienia w piśmiennictwie. Luciano i wsp. (2014) szczegółowo opisali nefropatię żółciową u kulturysty stosującego steryd anaboliczny, z histologicznym potwierdzeniem wałeczków żółciowych w kanalikach.

Przegląd Almukhtara i wsp. (2015) podsumował przypadki ostrego uszkodzenia nerek u kulturystów stosujących androgeny i suplementy diety. Wśród przyczyn autorzy wyróżniali zarówno cholestazę, jak i inne czynniki, m.in. rabdomiolizę i bezpośredni wpływ różnych substancji.

Redakcja podkreśla: mowa o przypadkach klinicznych, a nie o badaniach populacyjnych. Nie znamy dokładnej częstości uszkodzenia nerek wśród użytkowników metasteronu. Jednak ciężkość opisanych przypadków i znana wysoka hepatotoksyczność substancji czynią to ryzyko realnym.

Inne mechanizmy obciążenia nerek

Poza nefropatią żółciową sterydy anaboliczne ogólnie wiąże się z kilkoma innymi mechanizmami uszkodzenia nerek. Opisano je głównie dla androgenów jako klasy, a nie konkretnie dla metasteronu, ale logicznie stosują się i do niego.

Herlitz i wsp. (2010) opisali grupę kulturystów z długotrwałym stosowaniem sterydów anabolicznych, u których rozwinął się FSGS z wyraźnym białkomoczem. Autorzy założyli połączenie bezpośredniego działania androgenów na kłębuszki oraz adaptacyjnej hiperfiltracji z powodu dużej masy mięśniowej. U części pacjentów po zaprzestaniu stosowania stan się poprawił.

Wzrost ciśnienia tętniczego to jeden z częstych efektów wysokich dawek androgenów. Długotrwałe niekontrolowane nadciśnienie samo w sobie uszkadza nerki, a to uszkodzenie może rozwijać się niepostrzeżenie, bez objawów.

Dodatkowe czynniki ryzyka często się łączą: odwodnienie przed zawodami, regularne przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych z powodu bólu stawów, diuretyki, bardzo wysokobiałkowa dieta. Każdy z osobna może być nieznaczny, ale razem podnoszą obciążenie nerek.

Jak ocenić funkcję nerek u sportowca

Standardowym wskaźnikiem funkcji nerek jest kreatynina surowicy i wyliczony na jej podstawie współczynnik przesączania kłębuszkowego (eGFR). U sportowców wskaźnik ten ma znane ograniczenia: kreatynina powstaje w mięśniach, dlatego u osób z dużą masą mięśniową jest ona zgodnie z prawidłowością wyższa.

Przyjmowanie kreatyny jako suplementu również podwyższa poziom kreatyniny we krwi, nie uszkadzając nerek. W rezultacie eGFR wyliczony według kreatyniny może być fałszywie zaniżony. Problem odwrotny — prawdziwe uszkodzenie nerek może „zgubić się” wśród tych wyjaśnień.

• Cystatyna C— marker mniej zależny od masy mięśniowej; wytyczne KDIGO proponują go do doprecyzowania eGFR w przypadkach wątpliwych.
• Ogólne badanie moczu— białko, krew, wałeczki; przy cholestazie mocz może być ciemny.
• Stosunek albumina/kreatynina w moczu— wczesny marker uszkodzenia kłębuszków.
• Wskaźniki wątrobowe— bilirubina, fosfataza alkaliczna, GGT, transaminazy: przy metasteronie są ważne dla oceny ryzyka powikłań nerkowych.
• Ciśnienie tętnicze— regularne pomiary w spoczynku.

Wskaźniki te należy interpretować wspólnie z lekarzem. Jednorazowe podwyższenie kreatyniny u sportowca nie jest diagnozą, ale utrzymujący się wzrost, białko w moczu czy podwyższone ciśnienie wymagają badania u nefrologa.

Ważne jest, aby uczciwie poinformować lekarza o stosowaniu sterydów i suplementów. Od tego zależy, czy zostaną wykonane właściwe badania, na przykład na bilirubinę i kwasy żółciowe, i czy w porę zostanie ustalona prawdziwa przyczyna zmian.

Objawy alarmowe i co robić

Cholestatyczne uszkodzenie wątroby i związane z nim uszkodzenie nerek mogą rozwijać się stopniowo, a pierwsze objawy są niespecyficzne: zmęczenie, nudności, obniżenie apetytu. Z czasem pojawiają się charakterystyczne oznaki, które wymagają pilnego zwrócenia się do lekarza.

Należą do nich zażółcenie skóry i twardówek, silny świąd skóry, ciemny mocz koloru herbaty, jasny stolec, ból w prawym podżebrzu, zmniejszenie ilości moczu, obrzęki nóg czy twarzy, gwałtowny wzrost ciśnienia, duszność.

W takich przypadkach nie należy czekać na „samoistne wyzdrowienie” ani przyjmować leków według własnego uznania. Cholestaza z niewydolnością nerek to stan, który leczy się w szpitalu, niekiedy z zastosowaniem dializy.

W większości opisanych przypadków po zaprzestaniu przyjmowania substancji i leczeniu funkcja wątroby i nerek stopniowo wracała, ale nie zawsze całkowicie. Im wcześniej rozpoczęto leczenie, tym lepsze rokowanie.

Wnioski redakcji

Metasteron to projektowany steryd 17α-alkilowany o wysokiej hepatotoksyczności. Przypadki kliniczne pokazują, że ciężka cholestaza przez niego spowodowana może prowadzić do nefropatii żółciowej i ostrego uszkodzenia nerek.

Do tego dochodzą klasowe ryzyka androgenów dla nerek: FSGS, nadciśnienie, rabdomioliza. Do oceny funkcji nerek u sportowców kreatyninę warto uzupełniać cystatyną C i badaniem moczu.

Polecamy też przeczytać nasze materiały o hepatotoksyczności metasteronu, o kreatyninie i cystatynie C u sportowców, a także o bezpiecznym stosowaniu kreatyny.

Bibliografia

1. Shah NL, Zacharias I, Khettry U, et al. Methasteron-associated cholestatic liver injury: clinicopathologic findings in 5 cases. Clin Gastroenterol Hepatol. 2008;6(2):255–258.
2. Nasr J, Ahmad J. Severe cholestasis and renal failure associated with the use of the designer steroid Superdrol (methasteron): a case report and literature review. Dig Dis Sci. 2009;54(5):1144–1146.
3. Luciano RL, Castano E, Moeckel G, Perazella MA. Bile acid nephropathy in a bodybuilder abusing an anabolic androgenic steroid. Am J Kidney Dis. 2014;64(3):473–476.
4. Herlitz LC, Markowitz GS, Farris AB, et al. Development of focal segmental glomerulosclerosis after anabolic steroid abuse. J Am Soc Nephrol. 2010;21(1):163–172.
5. Almukhtar SE, Abbas AA, Muhealdeen DN, Hughson MD. Acute kidney injury associated with androgenic steroids and nutritional supplements in bodybuilders. Clin Kidney J. 2015;8(4):415–419.
6. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2012 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int Suppl. 2013;3(1):1–150.
7. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.