Testosteron enantat a psychika: nastrój, agresja, sen

„Sterydowa furia” to jeden z najtrwalszych obrazów w kulturze masowej. Rzeczywistość jest bardziej złożona: większość osób na testosteronie nie staje się agresywna, ale u części pojawiają się zauważalne zmiany nastroju, snu i zachowania. Redakcja przeanalizowała, co ustalono w badaniach kontrolowanych, jakie reakcje zdarzają się rzadko, a jakie — niemal prawidłowo, i dlaczego najtrudniejszy okres dla psychiki często nastaje nie podczas stosowania, lecz po odstawieniu.

Testosteron a mózg: podstawowe mechanizmy

Receptory androgenowe są szeroko reprezentowane w ciele migdałowatym, podwzgórzu, hipokampie i korze przedczołowej — obszarach odpowiadających za emocje, motywację, reakcję na zagrożenie i samokontrolę. Część testosteronu w mózgu ulega aromatyzacji do estradiolu, który działa przez własne receptory, więc efekty psychotropowe są sumą działania androgennego i estrogennego.

Testosteron wpływa na dopaminowy układ nagrody, przekaźnictwo serotoninowe i reaktywność na sygnały społeczne. Badania neuroobrazowe pokazują, że podwyższenie poziomu hormonu wzmacnia reakcję ciała migdałowatego na twarze wyrażające zagrożenie. Nie oznacza to automatycznej agresji, ale może obniżać próg reagowania emocjonalnego.

Niezwykle ważny kontekst: u mężczyzn z niedoborem testosteronu przywrócenie prawidłowego poziomu często poprawia nastrój, energię i libido. Czyli sam hormon nie jest „szkodliwy dla psychiki” — problem pojawia się przy wyjściu poza zakres fizjologiczny w którąkolwiek stronę.

Odpowiedź na dawki ponadfizjologiczne jest bardzo indywidualna. Genetyka, wcześniejszy wywiad psychiatryczny, cechy osobowości, spożycie alkoholu i innych substancji, a także oczekiwania samej osoby istotnie wpływają na to, co odczuje.

Agresja i nastrój: dane z badań kontrolowanych

Najbardziej przekonujących danych dostarczają randomizowane, podwójnie zaślepione badania. W pracy Pope’a, Kouriego i Hudsona (2000) zdrowi mężczyźni otrzymywali rosnące dawki cypionatu testosteronu do 600 mg na tydzień lub placebo. Większość uczestników nie miała istotnych zmian psychiatrycznych, ale u niewielkiej części rozwinęły się wyraźne objawy hipomaniakalne, a u kilku — umiarkowane.

Wyniki te pozwalają wyciągnąć dwa wnioski. Pierwszy — „sterydowa furia” nie jest reakcją uniwersalną. Drugi — istnieje podatna podgrupa, u której nawet dawki kontrolowane laboratoryjnie wywołują klinicznie istotne zmiany. Przewidzieć z góry, kto trafi do tej podgrupy, jest niemożliwe.

Trzeba brać pod uwagę, że w rzeczywistym życiu dawki są często wyższe niż w badaniach, preparatów jest kilka, a ich skład nie zawsze odpowiada etykiecie. Dlatego obserwacje kliniczne wśród użytkowników anabolików, podsumowane w przeglądach Kanayamy i Pope’a, odnotowują wyższą częstość drażliwości, impulsywności i konfliktów niż w warunkach laboratoryjnych.

Jednocześnie dane obserwacyjne mają ograniczenia: osoby, które wybierają stosowanie sterydów, mogą od początku różnić się cechami osobowości, częściej stosują inne substancje psychoaktywne. Oddzielić efekt hormonu od tych czynników jest trudno.

• Najczęściej opisuje się: drażliwość, niecierpliwość, podwyższoną energię, zmniejszoną potrzebę snu.
• Rzadziej: hipomanię i manię, zazdrość, wybuchy gniewu.
• Rzadko, ale poważnie: epizody psychotyczne, zachowania agresywne.

Sen: bezsenność i bezdech

Zmiany snu to jeden z najbardziej praktycznych tematów. Część osób na dawkach ponadfizjologicznych androgenów zgłasza płytki sen, wczesne przebudzenia i obniżoną potrzebę snu, co może być oznaką hipomanii. Taki stan często odbiera się jako „przypływ energii”, choć przewlekłe niedosypianie pogarsza regenerację i nastrój.

Drugi aspekt to obturacyjny bezdech senny. Wytyczne kliniczne Endocrine Society zaliczają nieleczony ciężki zespół bezdechu do sytuacji, w których przepisanie testosteronu wymaga ostrożności. W badaniu Liu i wsp. (2003) wysokie dawki testosteronu u starszych mężczyzn pogarszały wskaźniki oddychania podczas snu i skracały czas snu.

Bezdech senny ma własne następstwa dla psychiki: senność dzienna, drażliwość, pogorszenie koncentracji i pamięci. Człowiek może przypisywać te objawy „stresowi”, nie podejrzewając, że przyczyną jest zaburzone oddychanie w nocy. Głośne chrapanie z przerwami w oddychaniu to powód, aby przejść badanie.

Nie należy zapominać też o czynnikach behawioralnych: późne treningi, stymulanty w kompleksach przedtreningowych, kofeina. Często łączą się one z wpływami hormonalnymi i nasilają bezsenność.

Po odstawieniu: depresja i uzależnienie

Dla psychiki najbardziej podatny bywa nierzadko okres po zaprzestaniu stosowania. Egzogenny testosteron hamuje własne wytwarzanie hormonu, a po odstawieniu poziom androgenów może przez długi czas być niższy niż norma. Stanowi temu towarzyszą apatia, obniżenie libido, zmęczenie i obniżony nastrój.

Przegląd Kanayamy, Hudsona i Pope’a (2008) zwraca uwagę na jeszcze jeden problem: u części użytkowników wykształca się uzależnienie od anabolików. Człowiek kontynuuje stosowanie mimo działań niepożądanych, bo odstawienie wywołuje dyskomfort, a zmniejszenie masy mięśniowej — lęk o wygląd. Wiąże się z tym dysmorfia mięśniowa.

Źródła medyczne wspominają przypadki myśli samobójczych w okresie hormonalnego „dołka” po odstawieniu. Dlatego pojawienie się utrzymującego się przygnębionego nastroju, beznadziei czy myśli o samookaleczeniu to powód, aby natychmiast zwrócić się po pomoc, a nie czekać, aż „hormony się odbudują”.

Odbudowa osi hormonalnej może trwać miesiącami. Lekarz endokrynolog lub androlog ocenia stan na podstawie badań i decyduje, czy potrzebne jest leczenie, a psychiatra lub psychoterapeuta pomaga w części emocjonalnej.

Czynniki ryzyka i sygnały alarmowe

Podsumowując dane kliniczne, można wyróżnić okoliczności, przy których ryzyko powikłań psychicznych jest wyższe. Żadna z nich nie gwarantuje problemu, ale ich połączenie istotnie zwiększa prawdopodobieństwo.

Sygnały alarmowe, na które otoczenie powinno zwrócić uwagę: gwałtowna zmiana zachowania, konflikty wcześniej nietypowe, zmniejszenie potrzeby snu bez zmęczenia, zachowania ryzykowne, a po odstawieniu — izolacja i utrata zainteresowania zwykłymi sprawami.

Kobiety stosujące androgeny również mogą mieć zmiany nastroju, choć danych o nich jest mniej. Do efektów psychicznych u kobiet dochodzi stres związany z nieodwracalnymi zmianami wirylizującymi.

Wnioski redakcji

Testosteron enantat w dawkach fizjologicznych zwykle poprawia nastrój u osób z niedoborem hormonu. Dawki ponadfizjologiczne u większości nie powodują dramatycznych zmian, ale u pewnej części wywołują hipomanię, drażliwość i zaburzenia snu.

Najbardziej niedoceniane ryzyko to okres po odstawieniu, gdy niski poziom własnego testosteronu może wiązać się z depresją. Należy też pamiętać o bezdechu sennym i ryzyku powstawania uzależnienia.

Polecamy też przeczytać nasze materiały o odbudowie układu hormonalnego po androgenach, o wpływie enantatu na płodność oraz o interakcji testosteronu z alkoholem.

Bibliografia

1. Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
2. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
3. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
4. Liu PY, Yee B, Wishart SM, et al. The short-term effects of high-dose testosterone on sleep, breathing, and function in older men. J Clin Endocrinol Metab. 2003;88(8):3605–3613.
5. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
6. Piacentino D, Kotzalidis GD, Del Casale A, et al. Anabolic-androgenic steroid use and psychopathology in athletes. A systematic review. Curr Neuropharmacol. 2015;13(1):101–121.
7. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.